Yapay Zeka Sözlüğü — Tanımlar ve Açıklamalar

AGI (Artificial General Intelligence)

AGI, insan zekasının tüm bilişsel görevlerini en az insan kadar veya daha iyi gerçekleştirebilen yapay zeka sistemidir. Mevcut LLM'ler bu seviyeye henüz ulaşmamıştır.

Diğer adlar: Genel Yapay Zeka, Artificial General Intelligence, Strong AI

AI Agent

AI agent, bir hedefe ulaşmak için kendi kararlarını veren, araç kullanan ve çoklu adımlı görevleri tamamlayan otomatik AI sistemidir. Sohbet botundan farklı olarak gerçek dünyada eylem alır.

Diğer adlar: yapay zeka ajanı, autonomous agent, agentic AI

Bias (AI Bias)

Bias, yapay zeka modellerinin eğitim verilerinden gelen toplumsal, kültürel ve sistematik ön yargıları yansıtmasıdır. AI cinsiyet, ırk, sosyal sınıf veya yaş temelli adaletsiz çıktılar üretebilir.

Diğer adlar: AI bias, ön yargı, algorithmic bias

Chain-of-Thought (CoT)

Chain-of-Thought, LLM'i bir problemi adım adım düşünmeye yönlendiren prompt tekniğidir. Modelin sadece sonuç değil, mantık zincirini de göstermesi sağlanır. Karmaşık akıl yürütme görevlerinde belirgin iyileşme sağlar.

Diğer adlar: düşünce zinciri, adım adım prompt, CoT prompting

Context Window

Context window, bir LLM'in bir seferde işleyebildiği maksimum token sayısıdır. Bu sınırın üzerinde sohbet uzarsa model 'unutmaya' başlar. GPT-4o için 128K, Gemini 2.5 için 1M token.

Diğer adlar: bağlam penceresi, context length

Diffusion Model

Diffusion model, görsel oluşturma için kullanılan yapay zeka mimarisidir. Önce görsele kademeli gürültü ekler, sonra bu süreci tersine çalıştırarak yeni görseller üretir. Stable Diffusion, DALL-E ve Midjourney'in temelidir.

Diğer adlar: difüzyon modeli, görsel üretim modeli

Embedding

Embedding, bir kelime veya metni 'anlamını yansıtan' yüksek boyutlu sayısal vektöre dönüştürme işlemidir. Anlamca benzer içerikler vektör uzayında birbirine yakın çıkar.

Diğer adlar: vektör temsili, gömme, vector embedding

Few-shot / Zero-shot Prompting

Zero-shot, AI'a hiç örnek vermeden direkt görev verme; few-shot ise 2-5 örnekle modeli yönlendirme tekniğidir. Few-shot, modelin örüntüyü öğrenip benzer şekilde davranmasını sağlar.

Diğer adlar: sıfır örnekli prompt, az örnekli prompt, k-shot

Fine-tuning

Fine-tuning, önceden eğitilmiş bir LLM'i belirli bir göreve veya domain'e adapte etmek için ek veri ile yeniden eğitme işlemidir. Genel modeli kendi verinizle uzmanlaştırır.

Diğer adlar: ince ayar, model fine-tune, domain adaptation

Hallucination (Halüsinasyon)

Yapay zeka modelinin kendinden emin biçimde yanlış veya uydurma bilgi üretmesi. Modelin görmediği veriler için 'plausible' (kulağa makul gelen) ama gerçek olmayan cevaplar vermesidir.

Diğer adlar: AI halüsinasyon, uydurma cevap, konfabulasyon

Inference (Çıkarım)

Inference, önceden eğitilmiş bir AI modelinin yeni bir girdiye karşı tahmin/cevap üretme sürecidir. Eğitim aşaması bittikten sonra modelin 'kullanılması' aşamasıdır.

Diğer adlar: çıkarım, model inference

Jailbreak

Jailbreak, kullanıcının LLM'in güvenlik ve etik kısıtlamalarını aşarak, modelin normal yapmadığı veya reddettiği şeyleri yaptırmasıdır. Sosyal mühendislik benzeri tekniklerle modelin filtrelerini bypass etmeye dayanır.

Diğer adlar: AI jailbreak, LLM jailbreak, model bypass

LLM (Büyük Dil Modeli)

LLM, milyarlarca metin parçası üzerinde eğitilmiş, doğal dilde soru cevaplama ve metin üretme yeteneği kazanmış büyük yapay sinir ağı modelidir. ChatGPT, Claude ve Gemini birer LLM'dir.

Diğer adlar: Large Language Model, büyük dil modeli, GPT modeli

Multimodal AI

Multimodal AI, metin, görsel, ses, video gibi farklı veri tiplerini (modaliteleri) eş zamanlı işleyebilen yapay zeka sistemidir. GPT-4o, Claude 4.7 ve Gemini 2.5 birer multimodal AI'dır.

Diğer adlar: çok-modlu yapay zeka, multimodal model

Prompt

Yapay zekaya verilen, ne yapması gerektiğini anlatan metin talimatıdır. Sorunun kalitesi, alacağınız cevabın kalitesini belirler.

Diğer adlar: komut, AI talimatı, girdi metni

Prompt Injection

Prompt injection, kötü niyetli bir kullanıcının LLM uygulamasının sistem prompt'unu manipüle ederek uygulamaya istenmeyen davranışlar yaptırmasıdır. AI güvenlik tehditlerinden en yaygınıdır.

Diğer adlar: prompt enjeksiyonu, AI prompt attack

RAG (Retrieval-Augmented Generation)

RAG, LLM'in cevap üretmeden önce harici bir bilgi tabanından ilgili belgeleri çekip, bunları bağlam olarak kullandığı bir sistem mimarisidir. Modelin güncel ve özelleştirilmiş bilgi vermesini sağlar.

Diğer adlar: retrieval augmented generation, bilgi çekmeli üretim

Reinforcement Learning (RL)

Reinforcement learning, bir AI ajanının ödül ve cezalar üzerinden çevresinden öğrenme yöntemidir. AlphaGo, ChatGPT'nin RLHF eğitimi, otonom robotlar — hepsi RL temelli.

Diğer adlar: pekiştirmeli öğrenme, RL, reward learning

Sistem Prompt

Sistem prompt, kullanıcı sohbetine başlamadan önce AI'a verilen, modelin kim olduğunu ve nasıl davranması gerektiğini belirleyen talimattır. Kullanıcı görmez, AI ile tüm konuşmayı yönlendirir.

Diğer adlar: system prompt, sistem mesajı, system message

Temperature

Temperature, bir LLM'in cevap üretirken ne kadar 'yaratıcı' veya 'tutarlı' olacağını belirleyen sayısal parametredir. Düşük temperature deterministik ve güvenli, yüksek temperature yaratıcı ve sürprizli cevaplar üretir.

Diğer adlar: sıcaklık, AI temperature

Token

Token, LLM'lerin metni işlerken kullandığı en küçük birimdir. Bir token bazen bir kelime, bazen bir hece veya bir karakter olabilir. Türkçe'de ortalama 4-6 karakter bir token'a denk gelir.

Diğer adlar: belirteç, AI token

Transformer

Transformer, 2017'de Google'da tanıtılan ve modern büyük dil modellerinin temelinde olan yapay sinir ağı mimarisidir. 'Attention is All You Need' makalesinde tanıtıldı ve LLM çağını başlattı.

Diğer adlar: Transformer mimarisi, attention model